ધનતેરસ અને દિવાળી પર સોનું ખરીદતાં પહેલાં જાણો: ઘરમાં કેટલું ગોલ્ડ રાખવું કાયદેસર છે?

Gold Holding Limits: દિવાળી અને ધનતેરસનો શુભ તહેવાર નજીક આવી રહ્યો છે ત્યારે લોકોમાં સોના-ચાંદીની ખરીદી કરવાનો ભારે ઉત્સાહ જોવા મળે છે. આપણા સમાજમાં આ પાવન દિવસો દરમિયાન સોનાના ઘરેણાં, સિક્કા કે અન્ય કિંમતી વસ્તુઓ ખરીદવાની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે. જોકે આ તહેવારોની મોસમમાં ખરીદી કરતી વખતે કર સંબંધિત નિયમોની સાચી જાણકારી રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે લોકોના મનમાં એક સવાલ વારંવાર ઊઠતો હોય છે કે ઘરમાં કાયદેસર રીતે કેટલું સોનું રાખી શકાય? શું જરૂર કરતાં વધુ સોનું ઘરમાં રાખવામાં આવે તો આવકવેરા વિભાગ તેને જપ્ત કરી શકે છે? વાસ્તવમાં આવકવેરાના સામાન્ય નિયમો મુજબ ઘરમાં સોનું રાખવા માટેની કોઈ ચોક્કસ મહત્તમ મર્યાદા કાયદા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તમે તમારી આર્થિક ક્ષમતા અને કાયદેસરની આવક અનુસાર ગમે તેટલું સોનું તમારા ઘરમાં રાખી શકો છો. પરંતુ સૌથી મહત્વની શરત એ છે કે તમારી પાસે તે સોનું ખરીદવા માટે વપરાયેલા નાણાં અને તેની ખરીદીના પાકાં બિલ કે માન્ય દસ્તાવેજો હોવા અનિવાર્ય છે. જો ખરીદીનો સાચો સ્ત્રોત સાબિત ન થઈ શકે તો મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. સ્ત્રી અને પુરુષ માટે આવકવેરા વિભાગના નિયમો શું છે? સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ (CBDT) ના નિયમો તપાસ દરમિયાન ઘરેણાં જપ્ત કરવા અંગે ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે. આ માર્ગદર્શિકા મુજબ આવકવેરા વિભાગની તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓ ચોક્કસ માત્રામાં રહેલા સોનાના ઘરેણાં જપ્ત કરી શકતા નથી. આ છૂટછાટ હેઠળ એક પરિણીત મહિલા પોતાના ઘરમાં 500 ગ્રામ સુધીના સોનાના દાગીના કોઈ પણ પૂછપરછ વિના રાખી શકે છે. જ્યારે અપરિણીત મહિલાઓ માટે આ મુક્તિની મર્યાદા 250 ગ્રામ સુધીની રાખવામાં આવી છે. પરિવારના પુરુષ સભ્યો માટે આ નિયમ થોડો વધુ કડક છે, જેમાં પુરુષો પોતાના નામે 100 ગ્રામ સુધીનું સોનું તપાસમાંથી મુક્ત રાખી શકે છે. આ મર્યાદા સોનાની માલિકી પર પ્રતિબંધ નથી મૂકતી, પરંતુ અધિકારીઓ દ્વારા તાત્કાલિક જપ્તી સામે રક્ષણ આપે છે. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે જો કોઈ પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામથી વધુ સોનું હોય, તો તે આપમેળે ગેરકાયદે બની જતું નથી. જો તમારી પાસે સોનાની ખરીદીના યોગ્ય પુરાવા, વારસાગત મળેલા દસ્તાવેજો કે આવકના કાયદેસર સાધનો હોય, તો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ સોનું રાખવામાં કોઈ કાનૂની અડચણ આવતી નથી. નિયત મર્યાદા કરતાં વધુ સોનું હોય તો શું કરવું? ધારો કે કોઈ પરિવારમાં પરિણીત સ્ત્રી પાસે 700 ગ્રામ સોનાના ઘરેણાં મોજૂદ છે, તો વધારાનું 200 ગ્રામ સોનું સીધું જપ્ત કરી શકાતું નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં આવકવેરા અધિકારીઓ માત્ર તે વધારાના સોનાની ખરીદીનો નાણાકીય સ્ત્રોત અને તેની આવકનો હિસાબ તપાસશે. જો કરદાતા સાચાં બિલ રજૂ કરે તો કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહી થતી નથી. જો તમને આ સોનું લગ્ન પ્રસંગે પરિવાર તરફથી સ્ત્રીધન કે ભેટ સ્વરૂપે મળ્યું હોય, અથવા વડીલોપાર્જિત મિલકતના ભાગરૂપે વારસામાં મળ્યું હોય, તો તેની સ્પષ્ટતા અધિકારીઓ સમક્ષ કરવાની રહે છે. વારસામાં મળેલા સોના માટે વીલ (વસિયતનામું) અથવા પારિવારિક વહેંચણીના કાગળો રજૂ કરવાથી વધારાના સોના પર કોઈ પણ પ્રકારનો ટેક્સ કે જપ્તીનું જોખમ રહેતું નથી. સોનાના સિક્કા અને બિસ્કિટ માટે કયા નિયમો લાગુ પડે છે? આવકવેરા વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવેલી આ વિશેષ મુક્તિ મુખ્યત્વે સોનાના પરંપરાગત ઘરેણાં અને આભૂષણો પૂરતી જ સીમિત છે. સોનાના સિક્કા, ગોલ્ડ બાર કે બિસ્કિટ પર આ નિર્ધારિત ગ્રામની છૂટછાટ આપોઆપ લાગુ પડતી નથી. સિક્કા કે બિસ્કિટને રોકાણનું સાધન ગણવામાં આવતું હોવાથી તેના પર વિભાગની બાજ નજર રહે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી મોટી માત્રામાં સોનાના સિક્કા કે લગડી મળી આવે, તો તેણે તે તમામની ખરીદીનું પાકું બિલ અને નાણાં ચૂકવણીનો સત્તાવાર હિસાબ આપવો ફરજિયાત બને છે. તેથી આ તહેવારોમાં સોનું ખરીદતી વખતે હંમેશાં હોલમાર્કવાળા દાગીના અને અધિકૃત વેપારી પાસેથી જીએસટી વાળું પાકું બિલ લેવાનો આગ્રહ રાખવો સલાહભર્યું છે.