ઓ બાપરે... NHPCએ એક-બે નહીં પણ 23 લાખ વૃક્ષો કાપવાની માંગી મંજૂરી, જાણો કારણ

સરકારી માલિકીની નેશનલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન (NHPC) એ અરુણાચલ પ્રદેશમાં 'કમલા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ' માટે 3278 હેક્ટર વનભૂમિનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય પાસે માંગી છે. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય સુબનસિરી નદીની જમણા કાંઠાની સહાયક નદી એવી 'કમલા નદી'ના પાણીનો ઉપયોગ કરીને આશરે 1720 મેગાવોટ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો છે. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય હેઠળની 'ફોરેસ્ટ એડવાઇઝરી કમિટી' (FAC) 23 ઓક્ટોબરે આ પ્રસ્તાવ પર વિચારણા કરશે. વનભૂમિને બિન-વન હેતુઓ માટે ફાળવતા પહેલા આ સમિતિની મંજૂરી મેળવવી અનિવાર્ય છે. સત્તાવાર દસ્તાવેજો અનુસાર, જો આ પ્રસ્તાવ મંજૂર થાય છે, તો અરુણાચલ પ્રદેશના ક્રા દાદી (Kra Daadi), કુરુંગ કુમે (Kurung Kumey) અને કામલે (Kamle) જિલ્લાઓમાં કુલ 23.4 લાખ વૃક્ષો કાપવામાં આવશે. કુલ 23,40,213 વૃક્ષો કાપવા માટે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા છે. જેમાં હાપોલી (Hapoli) વન વિભાગમાં 15.08 લાખ અને ક્રા દાદી વન વિભાગમાં 8.31 લાખ વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે. મધ્ય પ્રદેશમાં નવા વૃક્ષો વાવવામાં આવશે વન વિસ્તારના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે, મધ્ય પ્રદેશના વિવિધ જિલ્લાઓમાં 7018 હેક્ટર જમીન પર વનીકરણ (વૃક્ષારોપણ) કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે વનભૂમિનો ઉપયોગ અન્ય હેતુઓ માટે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેની ભરપાઈ રૂપે તેટલા જ વિસ્તારમાં વૃક્ષારોપણ કરવું ફરજિયાત હોય છે. જોકે, અરુણાચલ પ્રદેશમાં પહેલેથી જ વિશાળ વન વિસ્તાર હોવાથી, 'વન સંરક્ષણ અધિનિયમ' (Forest Conservation Act) હેઠળ અન્ય રાજ્યોમાં વનીકરણ કરવાની છૂટ છે, શરતે કે તે રાજ્યોમાં વન વિસ્તારનું પ્રમાણ ઓછું હોય. આ કિસ્સામાં પ્રસ્તાવ મુજબ મધ્ય પ્રદેશમાં વનીકરણ કરવામાં આવશે. કાયદા અનુસાર જો ફાળવવામાં આવેલી વનભૂમિના બદલામાં તેટલા જ વિસ્તારની બિન-વન જમીન ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ફાળવવામાં આવેલી વનભૂમિ કરતાં બમણા વિસ્તારની ક્ષતિગ્રસ્ત (degraded) જમીન પર વૃક્ષારોપણ કરવું પડે છે. મધ્ય પ્રદેશમાં સૂચિત વનીકરણ માટે પણ આ જ જોગવાઈ લાગુ પડે છે. સુબનસિરી નદી ખીણમાં અનેક પરિયોજનાઓ કમલા પરિયોજના એ સુબનસિરી નદી ખીણમાં આયોજિત અનેક જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ પૈકીની એક છે. જાન્યુઆરી મહિનામાં, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયની 'રિવર વેલી એન્ડ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ' (નદી ખીણ અને જળવિદ્યુત પરિયોજનાઓ) માટેની નિષ્ણાત મૂલ્યાંકન સમિતિએ આ પરિયોજનાને પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરી હતી. જોકે, સમિતિએ શરત મૂકી હતી કે અંતિમ મંજૂરી વન ભૂમિના ઉપયોગ માટે 'સિદ્ધાંતિક' (in-principle) મંજૂરી મળવા પર નિર્ભર રહેશે. પર્યાવરણ મંત્રાલયની શિલોંગ સ્થિત પ્રાદેશિક કચેરીના અધિકારીઓએ પરિયોજના સ્થળનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમના અહેવાલ મુજબ, આ વિસ્તાર કોઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વન્યજીવ અભયારણ્ય, બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ કે હાથીઓના કોરિડોર (માર્ગ) હેઠળ આવતો નથી. તેમ છતાં અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે આ પરિયોજના વિવિધ વન્યજીવ પ્રજાતિઓના કુદરતી રહેઠાણો પર અસર કરશે. બંધના કારણે જળાશયનો વિસ્તાર વિસ્તરશે, જે નદીના એક કિનારેથી બીજા કિનારે વન્ય પ્રાણીઓની અવરજવરમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. પરિણામે, અધિકારીઓએ વન્યજીવોને થતું નુકસાન ઘટાડવા અને જૈવવિવિધતાનું જતન કરવા માટે એક યોજના તૈયાર કરવા જણાવ્યું છે. ₹2400 કરોડની પરિયોજના કમલા જળવિદ્યુત પરિયોજનાનો અંદાજિત ખર્ચ ₹2400 કરોડ છે. તેમાં 216 મીટર ઊંચા કોંક્રિટના બંધનું નિર્માણ સામેલ છે, જેમાં પૂર નિયંત્રણની જોગવાઈઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવશે. નદીના પ્રવાહમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવા ઉપરાંત, આ પરિયોજના પાણીના સંગ્રહમાં પણ મદદરૂપ થશે. બંધ અને તેના જળાશય માટે અંદાજે 2960.49 હેક્ટર વન ભૂમિનો ઉપયોગ થવાની સંભાવના છે. કમલા નદી ખીણનો વિસ્તાર લગભગ સંપૂર્ણપણે પહાડી છે અને તેનો મોટો ભાગ ગીચ જંગલોથી ઘેરાયેલો છે. પરિયોજનાના સામાજિક પ્રભાવ મૂલ્યાંકન અહેવાલ મુજબ, 126 ગામોના 5440 પરિવારો આનાથી પ્રભાવિત થશે. જંગલમાં વનસ્પતિની 155 પ્રજાતિઓ મળી આવી પરિયોજના માટે ફાળવવામાં આવેલી 3278 હેક્ટર વન ભૂમિમાંથી 439 હેક્ટર વિસ્તાર અત્યંત ગીચ જંગલ ધરાવે છે. જ્યારે, 1119 હેક્ટર વિસ્તારમાં મધ્યમ ગીચતા ધરાવતું જંગલ છે. અભ્યાસ દરમિયાન તમામ ઋતુઓમાં સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 69 વનસ્પતિ કુળો (botanical families) સાથે સંકળાયેલી વનસ્પતિની 155 પ્રજાતિઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં 'અપર સિયાંગ મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ' (બહુહેતુક યોજના) સામેના વિરોધ પ્રદર્શનો શમવાનું નામ નથી લઈ રહ્યા. જોકે સુરક્ષા દળો એક મહિના પહેલા જ સિયાંગ ખીણમાં પહોંચી ગયા હતા, તેમ છતાં પ્રોજેક્ટનો પ્રાથમિક અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે જરૂરી સર્વેક્ષણ અને ડ્રિલિંગની કામગીરી હજુ સુધી શરૂ થઈ શકી નથી.