પૂર્વ CDS અનિલ ચૌહાણે કહ્યું- યુદ્ધ અને રાજનીતિ અલગ નથી:સરકારને વિકલ્પો આપવા તે સેનાની જવાબદારી છે, ઓપરેશન સિંદૂર વિદેશોમાં પણ ચર્ચાનો વિષય

દેશના પૂર્વ ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) જનરલ અનિલ ચૌહાણે કહ્યું કે સેના, રાજકીય ઈચ્છાનું સીધું વિસ્તરણ છે. કોઈપણ દેશના રાજકીય હિતો સર્વોપરી હોય છે અને સેના તે હિતોનું રક્ષણ કરનારા અનેક માધ્યમોમાંથી એક છે. પૂર્વ CDSએ કહ્યું- “શરૂઆત એ વાતથી કરીએ કે રાજકારણ અને યુદ્ધ અલગ નથી. ક્લોઝવિટ્ઝે કહ્યું હતું કે યુદ્ધ અન્ય માધ્યમો દ્વારા રાજકારણને આગળ વધારવું છે.” પૂર્વ ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) જનરલ અનિલ ચૌહાણે મંગળવારે નવી દિલ્હીમાં ઓપરેશન સિંદૂર અને ત્યારબાદની પરિસ્થિતિઓ પર ચર્ચા કરી. આ કાર્યક્રમ વિવેકાનંદ ઇન્ટરનેશનલ ફાઉન્ડેશન દ્વારા આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન પૂર્વ CDSએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને લોકતાંત્રિક શાસનના સંબંધો પર વાત કરી. ચૌહાણે કહ્યું- યુદ્ધ અને રાજકારણ અલગ નથી જનરલ ચૌહાણે પ્રુશિયન જનરલ કાર્લ વોન ક્લોઝવિટ્ઝની પ્રખ્યાત વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો કે યુદ્ધ એ અન્ય માધ્યમો દ્વારા રાજકારણને આગળ વધારવાનો એક માર્ગ છે. તેમણે કહ્યું, “કોઈપણ દેશના રાજકીય હિતો સર્વોપરી હોય છે અને સશસ્ત્ર દળો તેમની રક્ષા માટે કામ કરતા માધ્યમોમાંથી માત્ર એક છે. આવા ઘણા માધ્યમો હોય છે.” પ્રુશિયન જનરલ કાર્લ વોન ક્લોઝવિટ્ઝનું પુસ્તક ‘ઓન વોર’ (વોમ ક્રિગે) આધુનિક પશ્ચિમી સૈન્ય સિદ્ધાંતનો પાયાનો પથ્થર માનવામાં આવે છે. આ પુસ્તક તેમના મૃત્યુ પછી 1832માં તેમની પત્ની મેરી વોન બ્રુહલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. ક્લોઝવિટ્ઝે નેપોલિયન વિરુદ્ધના અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. સરકારને સૈન્ય વિકલ્પ આપવો એ સેનાની જવાબદારી છે જનરલ ચૌહાણે કહ્યું કે લોકશાહીમાં જ્યારે સરકાર પોતાના રાજકીય ઉદ્દેશ્યો હાંસલ કરવા માટે બળ પ્રયોગ કરવાનો નિર્ણય લે છે, ત્યારે સેનાની જવાબદારી બે પ્રકારની હોય છે. પૂર્વ સીડીએસએ કહ્યું કે સરકાર જેટલા સૈન્ય વિકલ્પો ઇચ્છે છે, તેમને તૈયાર કરવા માટે શાંતિકાળમાં તેટલા જ પૈસા સંરક્ષણ ક્ષમતાઓને વિકસાવવા પર ખર્ચ કરવા પડશે. સૈન્ય નેતૃત્વએ સરકારને એવા વિકલ્પો આપવાના હોય છે, જેનો ખાસ વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્યો હાંસલ કરવા માટે ઉપયોગ કરી શકાય. તેમણે કહ્યું, “રાજકીય લોકશાહીમાં જ્યારે પણ સરકાર પોતાના રાજકીય ઉદ્દેશ્યો પૂરા કરવા માટે બળપ્રયોગનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે સંરક્ષણ દળો કે સેનાની ભૂમિકા બે પ્રકારની હોય છે.” તાલીમ અને યુદ્ધાભ્યાસથી વધે છે વિકલ્પો જનરલ ચૌહાણે કહ્યું કે લશ્કરી વિકલ્પોની સંખ્યા અને તેની ગુણવત્તા અચાનક તૈયાર થતી નથી. તેના માટે શાંતિકાળમાં સતત તૈયારી કરવી પડે છે. તેમાં તાલીમ, યુદ્ધાભ્યાસ અને અલગ-અલગ સંભવિત પરિસ્થિતિઓની યોજના બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે કહ્યું, “વિકલ્પો એ વાત પર પણ નિર્ભર કરે છે કે લશ્કરી નેતૃત્વએ કયા પ્રકારની તાલીમ આપી છે, કયા પ્રકારના યુદ્ધાભ્યાસ કર્યા છે અને કઈ સંભવિત પરિસ્થિતિઓ પર કામ કર્યું છે. તેનાથી આપણી પાસે ઉપલબ્ધ વિકલ્પોની સંખ્યા વધે છે.” તેમણે એમ પણ કહ્યું કે દરેક લશ્કરી વિકલ્પમાં કોઈને કોઈ પ્રકારનું જોખમ હોય છે. કમાન્ડરો અને નેતાઓએ આ જોખમ અને પ્રાપ્ત થનારા રાજકીય પરિણામો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડે છે. જનરલ ચૌહાણે કહ્યું, “દરેક વિકલ્પમાં એક ખાસ પ્રકારનું જોખમ હોય છે અને તે તે રાજકીય જરૂરિયાતને પણ પૂર્ણ કરે છે, જેના માટે તેનો ઉપયોગ કરવાનો છે. તેથી, આ જોખમ અને રાજકીય ઉદ્દેશ્યોને પ્રાપ્ત કરવા વચ્ચેનો તાલમેલ છે.” ઓપરેશન સિંદૂરની અસર હજુ પણ વ્યૂહાત્મક ચર્ચાનો વિષય ઓપરેશન સિંદૂરના મોટા સક્રિય અભિયાનો સમાપ્ત થયાને લગભગ 15 મહિના થઈ ગયા છે. જનરલ ચૌહાણે કહ્યું કે તેમ છતાં ઓપરેશનની વ્યૂહાત્મક અસર જળવાઈ રહી છે અને ભારતની સાથે વિદેશોમાં પણ વ્યૂહાત્મક બાબતોના જાણકારો તેના પર નજર રાખી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું, "તે સમાપ્ત થયાને લગભગ એક વર્ષ અને ત્રણ મહિના થઈ ગયા છે. કેટલાક અર્થમાં તે હજુ પણ ચાલુ છે. સક્રિય અભિયાનોનો મોટો ભાગ સમાપ્ત થઈ ગયો છે, પરંતુ આ વિષય માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિદેશોમાં પણ વ્યૂહાત્મક સમુદાયની રુચિનો વિષય બન્યો રહ્યો છે." તેમણે કહ્યું કે આવા ઓપરેશનનું મૂલ્યાંકન માત્ર સૈન્ય કાર્યવાહી સુધી સીમિત ન હોવું જોઈએ. તેમાં ઓપરેશનમાંથી મળેલા પાઠ, સામે આવેલી ખામીઓને દૂર કરવા માટે ઉઠાવવામાં આવેલા પગલાં, આધુનિક યુદ્ધની બદલાતી રીતો અને દુનિયામાં બનેલી અનિશ્ચિતતાઓને એકસાથે જોવી જરૂરી છે. ખામીઓ અને બદલાતા યુદ્ધથી નવા પડકારો પૂર્વ સીડીએસએ કહ્યું કે ઓપરેશન દરમિયાન સામે આવેલી ખામીઓને દૂર કરવા માટે લેવાયેલા પગલાંનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. આ સાથે જ યુદ્ધની બદલાતી રીતો અને વ્યાપક ભૌગોલિક-રાજકીય માહોલને પણ ધ્યાનમાં રાખવો પડશે. તેમણે કહ્યું, “આ ઓપરેશનમાં લોકોએ જે ખામીઓ જોઈ, તેમને દૂર કરવા માટે લેવાયેલા પગલાં, યુદ્ધની બદલાતી રીતો અને દુનિયામાં બનેલી અનિશ્ચિતતાઓ મળીને આપણા બધા સામે એક નવા પ્રકારનો પડકાર ઊભો કરે છે.”